Rhannu cyfrifoldeb

Mae’n anodd amau’r effaith gadarnhaol y mae addysg oedolion yn ei gael ar fywydau pobl. Ar wahân i’r fantais amlwg o agor drysau i swyddi, mae ganddo’r gallu i ail-ffurfio meddylfryd a chreu llwybr bywyd newydd a chynaliadwy.

Mae cymwysterau yn arbennig yn dod â manteision economaidd a chynhyrchiant cymdeithasol yn eu sgil [2],  h.y. newid personol cadarnhaol a  llwyddo i fachu cyfleoedd newydd; ac mae tystiolaeth anecdotaidd yn dangos naratif calonogol o nerth trwy adfyd a rhyddid trwy ddysg.  Rydym yn wynebu amser anodd yng Nghymru gyda’r rhan fwyaf o  wasanaethau addysg oedolion dan fygythiad. Ar adegau o lymder yr ydym yn awchu am ddod o hyd i’r ystadegau sy’n dangos, ymysg yr holl wasanaethau sydd dan fygythiad o gael eu cwtogi a’u dileu, mai hwn yw’r un i’w gadw – ac eto er gwaethaf ei fanteision enfawr, mae’n frwydr i gynnal y niferoedd sy’n cofrestru, sy’n lleihau flwyddyn ar ôl blwyddyn mewn llawer ardal ledled Cymru.

Mae llawer o ddyfalu ynglŷn â’r achos. Mae angen ein harian yn rhywle arall. Mae ‘effaith Maslow’ [3] yn golygu fod y newidiadau economaidd sy’n bodoli yn peryglu’n hanghenion sylfaenol, ac mae’n dod yn anodd meddwl yn athronyddol am y dyfodol. Neu efallai’n bod wedi dihysbyddu’r gronfa o oedolion sy’n dysgu. Neu mae toriadau i adrannau marchnata wedi gwneud pobl yn anymwybodol o addysg oedolion. Rwyf wedi colli cownt ar y nifer o weithiau y clywais weithwyr datblygu cymdeithasol yn mynegi rhwystredigaeth ynglŷn â phrinder cyfranogwyr ar gyrsiau y maent wedi eu trafod yn ofalus gyda hyfforddwyr a thiwtoriaid lleol – sy’n cael eu cynnig am ddim i drigolion lleol. Mae bron fel petai rhwystr anweledig rhwng y darpar ddysgwr a’r darparwr proffesiynol.

 

Mae diymadferthedd a ddysgwyd, neu ddibyniaeth a ddysgwyd, yn gyflwr seicolegol real. Cyflwr sy’n creu teimlad o fod heb rym i newid amgylchiadau er gwell. I gredu’n llwyr nad oes ganddynt reolaeth. Mae dim ond ychydig brofiadau o’r synnwyr hwn o ddiffyg grym yn ddigon i wneud i bobl roi’r gorau i ymdrechu, hyd yn oed i’r cau eu hunain allan a thanseilio cyfleoedd.

 

Mae cymunedau yn gymhleth. Does dim dwy yr un fath. Mae yna wahanol strwythurau ffisegol, adnoddau, rhaniadau tiriogaethol, mannau yn cynnwys unigolion gyda gwahanol anghenion a deisyfiadau, a chymunedau gyda diddordebau amrywiol o fewn cymunedau daearyddol. Mae llawer o gymunedau hefyd yn delio gydag effaith llu o broblemau cymhleth yn deillio o fyw mewn tlodi dwfn am flynyddoedd. Blynyddoedd lle mae gwasanaethau’n cael eu cyflenwi atyn nhw yn hytrach na gyda nhw, lle nad oes ganddynt fawr o reolaeth, os rheolaeth o gwbl, dros y ffordd y mae’n cael ei gyflenwi. Byw gyda diymadferthedd. Gall diymadferthedd a ddysgwyd hefyd fod yn ffactor allweddol mewn iselder a diffyg hunan barch. [4]

 

Yr allwedd seicolegol i hapusrwydd yw optimistiaeth a ddysgwyd. Gallwn fynd i’r afael â diymadferthedd trwy greu optimistiaeth a ddysgwyd. Rhoi her uniongyrchol i’r cylch o hunan ddifrïo negyddol a dinistriol.

Gallwn fynd i’r afael â diymadferthedd a ddysgwyd trwy berthyn i rywbeth mwy na’r hunan, gan greu ymwybyddiaeth o gyflawni ac o werth.

Beth petai modd i ni, trwy ymdriniaeth gydweithredol, fynd i’r afael â’r problemau mawr hyn a chyd-gynllunio gwasanaethau addysg oedolion sy’n berthnasol i’n cymunedau ac yn gynaliadwy?

Yr hyn sy’n wych am gyd-gynhyrchu yw’r egwyddor greiddiol fod pobl yn asedau – mae pawb yn bartner cyfartal ac yn cael eu cydnabod yn ‘arbenigwyr trwy brofiad’. Bod gennym gronfa anhygoel o asedau yn yr economi greiddiol, sgiliau, gwybodaeth, arbenigedd, egni, doethineb, profiad, empathi a chysylltiadau cymunedol.

Mae cyd-gynhyrchu yn caniatáu i ni adnabod y sgiliau sydd gennym rhyngom, darganfod gwerth yn y rhain a chanfod lle ar gyfer eu dylanwad. Ymhell o fod yn docenistiaeth, mae ar frig yr ysgol gyfranogi.

Pe baem yn gwahodd pawb sydd â diddordeb personol i ddod o amgylch y bwrdd i gynllunio a chyflenwi gwasanaethau addysgu oedolion ar y cyd, dychmygwch y manteision. Pan fyddwn yn ceisio creu a chyflenwi gwasanaethau sydd heb gysylltiad â phobl a’u bywydau cyffredin, byddwn yn colli ffynhonnell hanfodol o wybodaeth o’r tu mewn.

Wrth ddod â’r gymuned at y bwrdd, fe allem ddarganfod pwysigrwydd ailadrodd profiadau dysgu cadarnhaol, effaith tonnau o godi hyder. Trwy ddod â phobl ifanc at y bwrdd fe allem ddysgu y dylem fod yn creu gwasanaethau addysg oedolion gyda chenedlaethau’r dyfodol mewn golwg. Wrth ddod â’r bwrdd iechyd at y bwrdd, efallai y gallem gwblhau’r darlun o ran y manteision i iechyd trwy ddysgu. Lleihau unigrwydd cymdeithasol a sylweddoli’r rhan sydd gan ddysgu mewn ymladd yn erbyn dementia ac mewn gwasanaethau i bobl hŷn. Gallem hefyd ddarganfod nad y model meddygol yw’r unig ffordd i ddelio gydag iselder ac y gall gweithgareddau penodedig leihau unigrwydd cymdeithasol a chreu difyrrwch a phwrpas defnyddiol. Gallwn gael gwell dealltwriaeth o’r rhwystrau a’r cyfleoedd cysylltiedig ag addysg oedolion a sut y gall gwybodaeth leol unigryw gryfhau a dylanwadu ar gyflenwi’r gwasanaeth.

Trwy’r ymdriniaeth gydweithredol gallwn hefyd adeiladu ar alluoedd pobl – ystyried eu galluoedd yn hytrach na’u hanghenion fel y man cychwyn.

Dyfalu wrth gwrs yw llawer o’r cysylltiadau uchod. Nid dyfalu, fodd bynnag, yw’r potensial ar gyfer cyflenwi gwasanaethau trwy gyd-gynhyrchu. Yn Falmouth, Cernyw fe lwyddodd rhaglenni a gyd-gynhyrchwyd yn gymunedol i ddod â lleihad o 71% mewn diweithdra a lleihad o 70% mewn iselder ôl-enedigol. Yng Nglyncoch, de Cymru, llwyddodd strategaeth ddiogelwch cymunedol a gyd-gynhyrchwyd i leihau’r raddfa troseddu o’r uchaf yn yr ardal i’r isaf. [5]

Pan fyddwn yn defnyddio’r dull cyd-gynhyrchu, gall hynny’n helpu i ail-fframio’r berthynas rhwng swyddogaethau ‘defnyddwyr’ a ‘chyflenwyr’. Os daliwn ni i wneud y buom wastad yn ei wneud, fe ddaliwn i gael yr hyn a gawsom yn wastad. Fydd cwtogi gwasanaethau ddim yn ddigon. Mae angen i ni ail-lunio’n meddylfryd a’n harferion i sicrhau canlyniadau gwahanol sy’n creu newid ystyrlon ar gyfer ein cymunedau presennol a chenedlaethau’r dyfodol.

[1] Delwedd – Fran O’Hara www.franohara.com

[2] Mark Connolly et all, 2008, The Wider Benefits of Adult Learning

[3] Maslow’s Hierarchy of Needs, www.simplypsychology.org/maslow

[4] Seligman, Martin E.P. Learned Optimism

[5] Co-production  gan Spice, ffilm fer.  http://www.youtube.com/watch?v=vugLEaEcBR0